Fatih Devri'nde Devlet ve Hukuk Görüşü

Fatih Devrinde önemli devlet hizmetlerinde bulunmuş olan tarihçi Tursun Bey'in devlet ve hukuk menşeine dair Farabi ve Nasirüddin Tusi'ye dayanarak ileri sürdügü fikirler ilginçtir.Zira bu fikirler bir dereceye kadar o zaman Osmanlı devlet adamları arasındaki devlet ve hukuk anlayışını yansıtır.Tursun Bey'e göre Tanrı,her devirde bir büyük padişah yetiştirir.Dünya düzeni için bir insan seçer,ona güç ve yetki verir.İlkin her toplumun,bir başa ihtiyacı vardır.Zira insanlar arasında ayrılık ve düşmanlığın meydana getireceği kargaşa ancak o kişinin alacağı önlemlerle ortadan kalkar.Allah'ın yaratıkları sırasıyla dört kategoride ortaya çıkmıştır: Madenler,nebatlar,hayvanlar ve nihayet insan ki, ilk üç terkibin bütün özelliklerini temsil eder,fazla olarak Tanrı ona konuşma hassası ve akıl vermiştir.İnsanlar arasında da Tanrı gerçeklerini kavrayan gerçek olgunluk sahipleri yükselir.İnsan,tabiatı gereği toplum halinde yaşar.İnsanlar yaşama araçlarını sağlamak için birbirlerine karşılıklı yardıma,işbölümüne muhtaçtır.Bu da ancak toplum haline geçmekle mümkündür.

İnsanlar,kendi hallerine bırakılırsa,aralarında çatışma ve düşmanlık ortaya çıkar ki,bu da yardımlaşma imkanını ortadan kaldırır.Bu yüzden önlem gerekir.Her insanı,kendi yeteğine göre yerinde tutmak,kendi hakkına razı etmek ve başkasının hakkına saldırması önlemek için tedbir gerekir.Bu,toplumda karşılıklı yardımlaşma ve düzenin temel koşuludur.İşte bu çeşit tedbire "siyaset" denir.Tedbir,kutsal dogma(hikmet) esasına göre olursa,ona "siyaset-i ilahi" denir,onu Peygamber koymuş olup Şeriatten ibarettir.Tedbir,yalnız akıl esasına dayanırsa "siyaset-i sultani" derler ki,ona örf de denir.Bu iki çeşit tedbir de,bir padişahın varlığına bağlıdır.Tursun Bey'e göre,birincisi olan Şeriatı koyan her zaman olmasa da olur.Zira,Tanrısal kural kıyamete kadar alemin maddi ve manevi düzenini sağlamaya yeter.Fakat her devirde bir padişah mutlaka gerekir.Çünkü padişah olmassa insanlar gerektiğ şekilde bir arada yaşayamazlar,düzen kalmaz,belki tamamıyla mahvolurlar.

Tanrı,padişaha itaatı büyük küçük herkeze kaçınılmaz bir ödev ( farz) kılmıştır.Padişah,yüce kimseleri alçaltır,alçaktakileri yükseltir; yani Tanrının zatına özgü bu gibi karakterlere o sahiptir,bir anlamda padişah mutlak otorite sahibidir.Padişah görünüşte sırf kendi kişisel amaç ve istekleri için hazine ve asker toplayıp elindeki kazancını ve gücünü arttırmaya çalışır ama asıl amaç,iyi bir siyasetle bu hazineyi yerinde dağıtmak ve asker sayesinde düzeni korumak,İslam dinini savunmaktır.Eşkiya arasında dahi bir kişi sivrilip hüküm ve emrini yürütmesse,o topluluk dağılmaktan kurtulamaz.Adalet,insanlar arasındaki düzenin esasıdır.Bu düşünceler Fatih'in ölümü üzerine,oğulları Beyazıd ve Cem arasındaki taht için rekabetin ortaya çıkması ve ülkenin anarşiye sürükleneceği kaygısı ile söylenmiş olmalıdır.

Kaynak: Devlet-i Aliyye,Halil İnalcık ,Seçme Eserleri 3,T.İş Bankası Yayınları